बद्रीनाथबद्दल मुरली मनोहर जोशी यांची चिंता

धर्म आणि श्रद्धेच्या नावाखाली नियम आणि कायदे धाब्यावर बसवणे, निसर्गाला हानी पोहोचवणे आणि सामान्य लोकांचे जीवन धोक्यात घालणे ही विकृती भाजपच्या राजवटीत इतकी बोकाळली आहे की, भाजपचे संस्थापक नेतेही चिंता व्यक्त करत आहेत. १९ आणि २० सप्टेंबर रोजी, उत्तराखंडमधील बद्रीनाथ येथील टुरिस्ट अरायव्हल प्लाझा येथे दोन दिवसीय 'देवभूमी सांस्कृतिक महोत्सवा'चे आयोजन करण्यात आले होते. भाजपमध्ये एक ट्रेंडच बनला आहे की, संस्कृतीच्या नावाखाली अनेकदा मोठा आवाज आणि संगीत वाजवले जाते. अवघ्या दोन दिवसांपूर्वी, पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी स्वतः दीनदयाळ उपाध्याय यांच्या जयंतीनिमित्त 'भजन क्लबिंग'मध्ये भाग घेतला आणि ट्विट केले की, आपली 'जनरेशन झेड' 'भजन क्लबिंग'कडे वाटचाल करत आहे... हे अध्यात्म आणि आधुनिकतेचा एक सुंदर संगम आहे, ज्यात स्तोत्रांची पवित्रताही जपली जाते.

कदाचित पंतप्रधान उपस्थित असल्यामुळेच स्तोत्रांचे पावित्र्य जपले गेले असावे, अन्यथा आजकाल भक्तीच्या नावाखाली अनेकदा चित्रपटांच्या गाण्यांच्या चालीवर स्तोत्रे गायली आणि वाजवली जातात. मात्र, पंतप्रधानांच्या या ट्विटवरून असे दिसते की, त्यांनी नव्या पिढीशी जोडले जाण्याचे आपले प्रयत्न सोडलेले नाहीत. 'हॅलो फ्रेंड्स'चा डाव अयशस्वी झाल्यानंतर, मोदी आता हे दाखवून देत आहेत की, नवी पिढी भाजपच्या भक्तीपूर्ण मॉडेलला स्वीकारत आहे, ज्याला ते अध्यात्म आणि आधुनिकतेचा संगम असे संबोधतात. अध्यात्म आणि आधुनिकता कधीही वेगळ्या नव्हत्या, त्या नेहमीच हातात हात घालून चालल्या आहेत. मात्र, नरेंद्र मोदी देशावर एक वेगळेच तत्त्वज्ञान लादत आहेत, जे धर्मांधता आणि कर्मकांडाला भक्तीचा एक प्रकार मानते. रस्त्यांची गोष्ट सोडाच, कोणी आपल्या घरात प्रार्थना केली तरी त्यांच्यावर गुन्हा दाखल केला जातो, तर दुसरीकडे हिंदू सण साजरे करणाऱ्या अश्लील मिरवणुकांवर फुलांची उधळण केली जाते. धार्मिक दिखाऊपणाचे हे प्रदर्शन केवळ धर्मालाच हानी पोहोचवत नाही, तर शतकानुशतके त्याचे रक्षण करणाऱ्या तीर्थक्षेत्रांनाही हानी पोहोचवत आहे. बद्रीनाथमधील सांस्कृतिक महोत्सव हे याचे उत्तम उदाहरण आहे.

या महोत्सवादरम्यान मोठ्या आवाजातील संगीत, डीजे संगीत आणि नृत्याचे व्हिडिओ सोशल मीडियावर व्हायरल झाले, ज्यामुळे अनेक हिमालयप्रेमी आणि बद्रीनाथवर श्रद्धा असणाऱ्यांकडून तीव्र आक्षेप घेण्यात आला. भाजपचे ज्येष्ठ नेते आणि माजी विज्ञान शिक्षक मुरली मनोहर जोशी यांनीही सोशल मीडियावर या कार्यक्रमावर तीव्र टीका केली. त्यांनी लिहिले, "बद्रीनाथ धाममध्ये संगीत महोत्सवाला परवानगी देणे हे केवळ सांस्कृतिक नियमांचे उल्लंघन नाही, तर धामाच्या पवित्रतेवर थेट हल्ला आहे. हा धाम आदि गुरू शंकराचार्य महाराजजींनी हिमालयीन वातावरणात शांततापूर्ण भक्तीगीतांसाठी स्थापित केला होता. हे लक्षात घेण्यासारखे आहे की या ठिकाणी शंखनाद करण्यासही मनाई आहे. तथापि, याकडे दुर्लक्ष करून आणि गोंगाटयुक्त संगीत मैफिली आयोजित करून, आपण केवळ भारतीय आध्यात्मिक, सांस्कृतिक आणि पर्यावरणीय मूल्यांकडेच दुर्लक्ष करत नाही, तर इतक्या उंचीवर नृत्य करणाऱ्या हजारो लोकांच्या आरोग्यावर होणाऱ्या दुष्परिणामांकडेही दुर्लक्ष करत आहोत." हे या वस्तुस्थितीचे प्रतीक आहे की आता देवभूमीचे बाजार संस्कृतीत रूपांतर होत आहे.

जोशींची चिंता रास्त आहे, पण खेदाची गोष्ट आहे की त्यांनी ती व्यक्त करायला खूप उशीर केला. २०१४ पासून ते मोदी सरकारच्या काळात असे प्रकार पाहत आले आहेत, पण काही अज्ञात कारणास्तव त्यांनी कधीही उघडपणे टीका केली नाही. आताही ते मुख्यमंत्री पुष्कर सिंह धामी यांना थेट संबोधित करून त्यांच्यावर टीका करू शकले असते, पण त्यांनी तसे न करणे पसंत केले. मात्र, या घटनेमुळे स्थानिक लोकही नाराज आहेत. माना गावचे माजी प्रमुख पीतांबर सिंह मोल्फा म्हणाले, "आमचा परिसर खूप संवेदनशील आहे. स्थानिक लोकांच्या धार्मिक परंपरा आणि भावनांचा विचार न करता येथे कोणताही मोठा कार्यक्रम आयोजित करणे योग्य नाही." त्यांनी आठवण करून दिली की, चिपको आंदोलनाशी संबंधित चंडी प्रसाद भट्ट यांच्यासारख्या पर्यावरणवाद्यांनी या परिसरासाठी अनेक सूचना केल्या होत्या, परंतु मास्टर प्लॅन तयार करताना त्यांच्या सूचनांकडे दुर्लक्ष करण्यात आले. आता, बांधकामासाठी आणलेली मोठी यंत्रसामग्री रात्रंदिवस आवाज करत आहे, आणि हेलिकॉप्टर सेवेमुळे होणाऱ्या आवाजाबद्दल कोणी बोलत नाही."

जरी प्रशासन आता असा दावा करत आहे की भविष्यात बद्रीनाथमध्ये अशा कार्यक्रमांवर बंदी घालण्यात आली आहे, तरी हे आधीच का थांबवले नाही याचे उत्तर त्यांनी दिले पाहिजे. प्रदूषणाचा परिणाम केवळ बद्रीनाथवरच नाही, तर केदारनाथवरही होतो. येथील विनाशकारी पुरामुळे हे उघड झाले आहे की, अतिरिक्त गर्दी संपूर्ण परिसंस्थेवर कसा परिणाम करत आहे. केदारनाथ परिसरातील स्थानिक लोक बऱ्याच काळापासून पर्यावरण आणि पर्यटनाशी संबंधित समस्यांकडे लक्ष वेधत आहेत. मंदिराच्या आजूबाजूला आणि तीर्थयात्रेच्या मार्गावर कचरा दरवर्षी विक्रमी पातळीवर वाढत आहे आणि योग्य व्यवस्थापन अयशस्वी ठरत आहे. पर्यटक रिकाम्या पाण्याच्या बाटल्या आणि खाद्यपदार्थांची पाकिटे, इतर वस्तूंसह, थेट दरीत फेकून देतात, ज्यामुळे त्या गोळा करणे अशक्य होते. यामुळे या संवेदनशील हिमालयीन प्रदेशाच्या पर्यावरणाला गंभीर धोका निर्माण झाला आहे. मुसळधार पावसात वाढत्या कचऱ्यामुळे परिस्थिती आणखी बिकट होते. अलीकडेच, रुद्रप्रयागमध्ये भूस्खलनामुळे चारधाम यात्रा स्थगित करावी लागली. असे वृत्त आहे की अंदाजे ४,००० यात्रेकरू दोन्ही ठिकाणी अडकले आहेत. अशा बातम्यांवरून हे दिसून येते की, मानवजात निसर्गाच्या प्रकोपापासून सुटू शकत नाही. तरीही, यातून धडा घेतला जात नाहीये. आणि हे केवळ पर्वतीय प्रदेशापुरतेच मर्यादित नाही; ध्वनी प्रदूषणामुळे मैदानी प्रदेशांनाही त्याचे गंभीर परिणाम भोगावे लागत आहेत. नुकतेच, उत्तर प्रदेशातील बलरामपूर येथे एका शाळेबाहेर सुरू असलेल्या गणेश विसर्जन मिरवणुकीच्या आवाजामुळे एका बारा वर्षांच्या मुलीचा मृत्यू झाला. डीजे संगीतामुळे तिला हृदयविकाराचा झटका आला आणि तिचा जागीच मृत्यू झाल्याचे वृत्त आहे. या संपूर्ण घटनेचे सीसीटीव्ही फुटेजही समोर आले आहे. अशीच एक घटना मध्य प्रदेशातील बेतुल येथेही घडली आहे.

सर्वोच्च न्यायालयाने ध्वनी प्रदूषण रोखण्यासाठी निर्देश दिले आहेत, परंतु धर्माच्या नावाखाली त्या निर्देशांकडे दुर्लक्ष केले जात आहे. असे का होत आहे, हे भाजपला विचारले पाहिजे.